Gary Belsky từng là cây bút của tạp chí Money từ năm 1991 đến năm 1998. Từ 1994 đến 1998, ông thường xuyên tham gia chương trình Your Money của kênh truyền hình CNN. Năm 1990, ông được trao giải Gerald Loeb vì những đóng góp nổi bật cho lĩnh vực báo chí tài chính. Sau đây là một số lời khuyên của ông về kiểm soát hành vi trong đầu tư chứng khoán, kết quả của nhiều năm nghiên cứu về kinh tế học hành vi. Bài do Chu Long dịch và bình.

1. Tiền nào cũng là tiền

Mọi người có xu hướng tiêu tiền theo những kiểu khác nhau tùy vào việc số tiền đó ở đâu mà ra. Nếu là tiền được cho hay được thưởng, họ sẽ chi tiêu một cách khá thoải mái và dễ dãi. Nếu là tiền do họ vất vả kiếm được, họ sẽ tiêu pha một cách cẩn thận hơn. Đừng đối xử với tiền theo "lý lịch" như vậy bởi tiền nào cũng là tiền.

Lời bình: khi thị trường chứng khoán Việt Nam thăng hoa vào đầu năm 2007, gần như bất cứ ai cũng có thể kiếm được tiền từ đầu cơ chứng khoán. Kiếm dễ thì tiêu dễ, và đó cũng là khởi nguồn của nhiều khoản đầu tư bất cẩn. Nên tránh đầu tư theo kiểu "có lỗ cũng chẳng sao bởi đây chỉ là tiền lãi thôi mà". Nếu không coi trọng tiền lãi, sợ rằng có ngày sẽ mất cả vốn lẫn lãi.

2. Chế ngự sự sợ hãi về thua lỗ

Một trong những nguyên lý nền tảng của kinh tế học hành vi là "nỗi buồn khi mất 100 đô-la lớn hơn rất nhiều so với sự sung sướng khi kiếm được 100 đô-la". Tâm lý này khiến người ta đeo đẳng với các khoản đầu tư thua lỗ, hy vọng một ngày đẹp trời nào đó chúng sẽ chuyển sang có lãi. Tâm lý này cũng khiến người ta bán đi những khoản đầu tư tốt vì thấy thị trường sụt giảm trong khi lẽ ra, với tầm nhìn dài hạn, phải giữ chúng lại.

Với các nhà đầu tư nhỏ, hạn chế thua lỗ là điều quan trọng sống còn. Vì vậy, có lẽ nên chú ý đến vế thứ nhất trong lời khuyên của Gary hơn là vế thứ hai bởi vế thứ hai chỉ đúng khi đó là một khoản "đầu tư tốt". Một khoản đầu tư chỉ được coi là tốt khi ta chọn đúng công ty và mua đúng thời điểm. Nếu mua trúng đỉnh giá thì dù công ty có tốt đến mấy cũng khó có thể coi đó là một khoản "đầu tư tốt".

3. Cố gắng nhìn sự vật từ mọi phía

Càng nhiều phương án thì càng khó lựa chọn. Nếu bạn lâm vào cảnh "băn khoăn đứng giữa trăm dòng nước", hãy thử nhìn sự vật từ một góc nhìn khác. Thí dụ, bạn không biết phải chọn cổ phiếu nào trong danh sách 10-20 cổ phiếu mà bạn tâm đắc nhất? Hãy tưởng tượng là bạn đã sở hữu toàn bộ các cổ phiếu đó và hãy tìm xem cổ phiếu nào là cổ phiếu mà bạn sẽ bán ra đầu tiên khi có cơ hội. Phương pháp "chọn để bỏ" này nhiều lúc tỏ ra hữu hiệu hơn phương pháp "chọn để mua".

Khi bước vào một cửa hàng tổng hợp ở nước ngoài, cảm giác đầu tiên của nhiều khách du lịch Việt Nam là "không biết mua gì" vì có quá nhiều thứ đáng để mua. Hãy tưởng tượng là bạn đã mua và đã mang thứ đó về nhà. Bạn sẽ thấy ngay một số điều bất hợp lý, thí dụ như "tivi to thế thì biết nhét vào phòng nào bây giờ".

4. Hãy là người biết đếm, dù bạn không thích đếm

Một số người mắc phải hội chứng "ăn to, nói lớn" và thường bỏ qua hay coi thường những khoản chi lặt vặt. Hãy cẩn thận. Đừng để hội chứng này đưa bạn đến chỗ tốn quá nhiều tiền cho phí môi giới. Bạn mải mê mua bán và sau một khoảng thời gian, bạn chợt nhận ra rằng phí môi giới đã làm bạn mất đi khá nhiều lợi nhuận. Đừng mắc bệnh "ăn to, nói lớn". Hãy tính mọi con số mà bạn có thể tính.

Biên độ giá có lúc đã được thu rất hẹp trên cả hai sàn chứng khoán nhưng một số công ty chứng khoán vẫn giữ nguyên mức phí môi giới. Nếu bạn vừa có thói quen "lướt sóng", vừa ngại di chuyển tài khoản, hãy so sánh các bước giá và phí môi giới. Bạn sẽ nhận ra rằng, dù mua được ở giá sàn và bán được ở giá trần, bạn vẫn sẽ mất khá nhiều lợi nhuận cho người môi giới. Đừng để sự "bất công" đó xảy ra.

5. Hãy nhận thức đầy đủ vai trò của vận may

Nếu không nhận thức được vai trò của vận may, bạn sẽ bị thu hút bởi những kết quả kinh doanh ngắn hạn đầy ấn tượng, những thành tích ngẫu nhiên và các sự kiện bất thường khác. Nhiều nhà đầu tư đã đổ tiền vào một công ty chỉ vì công ty đó làm ăn quá tốt trong 1-2 quý gần đây. Họ nghĩ ra đủ lý do để tô vẽ cho thành công của công ty đó trong khi mọi thứ chỉ là kết quả của sự may mắn tình cờ.

Công ty X tình cờ mua được một lô nguyên liệu lớn với giá rẻ trong quý I. Hàng đang trên đường về cảng thì giá trong nước tăng vọt. Kết quả là lợi nhuận quý II, thậm chí quý III, tăng mạnh so với quý đầu năm. Bạn có coi đó là thành công?

6. Đừng quá tự tin ..

Gần như tất cả mọi người, lúc này hay lúc khác, đều trở thành nạn nhân của sự quá tự tin vào khả năng và kiến thức của mình. Thật nguy hiểm khi một nhà đầu tư cho rằng chỉ cần một chút kiến thức và một chút nghiên cứu, anh ta có thể chọn được cổ phiếu mang lại lợi nhuận lớn hơn lợi nhuận bình quân của thị trường. Trên thực tế, ngay cả những nhà đầu tư lọc lõi nhất cũng chẳng dám tin rằng mình có khả năng lựa chọn cổ phiếu tốt hơn người bình thường.

Nếu bạn thành công trên sàn chứng khoán, đừng vội cho rằng đó là do bạn biết đọc đồ thị tốt hơn anh bạn ngồi cạnh (dù thực tế đúng là như vậy). Hãy đọc lại lời khuyên số 5 và suy ngẫm thêm một chút về lời khuyên này.

7. .. và hãy biết thừa nhận sai lầm

Không, tôi không có ý bàn về sự kiêu hãnh trong mỗi con người. Điều tôi muốn nói ở đây là một thiên hướng tồn tại trong tiềm thức, thúc giục chúng ta đi tìm sự khẳng định ở bên ngoài đối với những gì mà chúng ta tin hoặc kiểm chứng lại những gì mà chúng ta đã biết. Khi bạn hành động theo tiềm thức ấy, hãy chia xẻ với mọi người cách suy nghĩ của mình và hãy chuẩn bị đón nhận mọi lời khuyên, bao gồm cả những lời phê bình.

Bạn đánh giá cổ phiếu A là tốt và chỉ muốn nghe những ý kiến trùng với ý kiến của mình. Bạn đang hành động theo tiềm thức mà Gary mô tả. Hãy tìm cách thoát ra khỏi tiềm thức ấy để lắng nghe cả các ý kiến phản biện.

8. Đừng biết quá nhiều ..

Tri thức là sức mạnh. Nhưng quá nhiều thông tin có thể làm bạn chết chìm. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những nhà đầu tư bỏ qua phần lớn các thông tin về tài chính lại thành công hơn rất nhiều so với các nhà đầu tư suốt ngày chúi mũi vào cả đống thông tin vô bổ.

Thông tin là quan trọng nhưng có lẽ xử lý thông tin còn quan trọng hơn. Nếu biết xử lý thông tin và biết cách kết nối các thông tin với nhau thì đôi khi biết ít lại tốt hơn biết nhiều.

9. .. và đừng kiểm tra các khoản đầu tư quá thường xuyên

Càng ít để ý đến các khoản đầu tư thì càng tránh được các quyết định mang đầy cảm tính khiến chúng ta phản ứng quá mức trước các biến động lên xuống hết sức tự nhiên của thị trường. Đối với phần lớn các nhà đầu tư, mỗi năm xem lại kết quả đầu tư một lần là quá đủ.

Lời khuyên này có vẻ như không áp dụng được ở Việt Nam vì cổ phiếu được "pha loãng" liên miên. Một năm mới ngó đến một lần thì ..

INVOLIO